Gelderland zet druk op stikstofreductie: het strenge beleid rond de Veluwe raakt economie én woningbouw maar er zijn lichtpuntjes. Als je maar reduceert. Alsnog kan Ermelo vermoedelijk bouwen.

De stikstofcrisis in Gelderland is een splijtzwam tussen natuurbeleid en maatschappelijke ontwikkeling. Wat begon als een ecologisch vraagstuk is uitgegroeid tot een bestuurlijke en juridische impasse die woningbouw, bedrijfsuitbreidingen en infrastructurele projecten raakt.

Met de zogenoemde ‘versnellingsaanpak stikstof’ probeert de provincie Gelderland die patstelling te doorbreken. De boodschap is echter duidelijker dan ooit: alleen daadwerkelijke, meetbare reductie van stikstofuitstoot biedt nog ruimte voor vergunningverlening. Vooral rond de Veluwe, het meest stikstofgevoelige natuurgebied van Nederland, wordt de druk opgevoerd.

In EHPZ-verband (Ermelo, Harderwijk, Putten, Zeewolde) werd 14 januari in de Raadszaal een Diversenavond gehouden over stikstof waar veel mensen op af kwamen. We zagen Hierden, Harderwijk, Putten, Zeewolde, soms met clubjasjes aan. Het is verkiezingstijd.

Inleider Michiel Koetsier is lid van het provinciale Programmateam Versnellingsaanpak Stikstof. Hij had enkele verrassingen in zijn speech verwerkt.

Van groeistof tot crisis

Stikstof is van nature een voedingsstof voor planten, maar een overmaat ervan tast kwetsbare natuur aan. In gebieden als de Veluwe leidt dit tot verruiging en het verdwijnen van zeldzame planten en bijbehorende fauna. Tegelijkertijd is stikstof juridisch verankerd geraakt in het vergunningenstelsel: zolang natuurgebieden in slechte staat verkeren, mogen nieuwe activiteiten die stikstof uitstoten niet zomaar doorgaan.

Het spanningsveld kwam op scherp te staan na de uitspraak van de Raad van State in 2019, die de Programmatische Aanpak Stikstof (PAS) onderuit haalde. Bedrijven en projecten die volgens de overheid legaal opereerden bleken plotseling geen geldige vergunning te hebben. In Gelderland ging het om 263 bedrijven, de zogeheten pasmelders. De uitspraak leidde tot een vrijwel volledige stilstand van vergunningverlening.

In 2025 volgde een nieuwe juridische klap: de zogeheten Rendac-uitspraak, waarin intern salderen werd verboden. Het benutten van ‘papieren stikstofruimte’ – bijvoorbeeld ongebruikte vergunningen – werd daarmee onmogelijk. Alleen feitelijke reductie telt nog. De vergunningverlening kwam opnieuw tot stilstand.

De Gelderse versnelling

Als antwoord ontwikkelde de provincie de versnellingsaanpak stikstof. Die aanpak is gebouwd op drie pijlers: vergunningverlening en handhaving, natuurherstel en bronmaatregelen. Doel: herstel van kwetsbare natuur én het creëren van juridische ruimte voor maatschappelijke ontwikkelingen.

Een belangrijk instrument binnen die aanpak is het nieuwe salderingsbeleid. Ontwikkelingen zijn voortaan alleen nog mogelijk als vooraf minimaal 35 procent van de feitelijke stikstofdepositie wordt gereduceerd. De reductie moet aantoonbaar zijn, bijvoorbeeld via het opkopen van stikstofrechten van een ander bedrijf. Daarmee zet Gelderland nadrukkelijk in op “echte winst”, “niet op boekhoudkundige trucs”.

De provincie erkent de zware eis, vooral voor ondernemers maar ziet geen alternatief dat juridisch houdbaar is. Uitzonderingen gelden bovendien alleen voor veiligheidsonderhoud en natuurherstel.

500 meter rondom de natuur: strokenbeleid

Het meest ingrijpende onderdeel van het Gelderse beleid is het zogenoemde strokenbeleid, ook wel zonering genoemd. Rondom de meest stikstofgevoelige natuurgebieden werd een zone van maximaal 500 meter ingesteld, waarin extra strenge regels gelden. Het reductiedoel in deze strook ligt tussen de 60 en 70 procent.

De keuze voor 500 meter is volgens de provincie wetenschappelijk onderbouwd: binnen deze afstand heeft uitstoot het grootste effect op de natuur.

Voor de Veluwe betekent het dat zowat 98 procent van het gebied onder de regeling valt. De grens wordt bepaald door de ligging van stikstofgevoelige habitats, niet door de formele Natura 2000-grens. Het kan dus wat opschuiven en ligt misschien niet strak langs het Callunaterrein.

De provincie benadrukt in de presentatie dat het beleid niet bedoeld is om deze zones “leeg te vegen”. Alle sectoren – landbouw, industrie, mobiliteit en bouw – moeten bijdragen, en er moet perspectief blijven voor duurzame bedrijven. Ongeveer 45 procent van de benodigde reductie verwacht Gelderland bovendien te behalen via autonome ontwikkelingen, zoals technologische verbeteringen en bedrijfsbeëindigingen. Niet alles hoeven we als gemeenschap op te lossen.

Regels worden vastgelegd in de provinciale omgevingsverordening en die gaat gelden tot ten minste 2035, het jaar waarin de stikstofdoelen gehaald moeten zijn. Anders dan eerdere, vaak vrijwillige maatregelen, gelden deze eisen nadrukkelijk ook voor bestaande bedrijven. Wie in 2035 niet voldoet, riskeert het vervallen van de vergunning.

Bouwen mag, mits je aan de voorwaarden voldoet

De 500-meterzones zijn een beetje eng want voor Ermelo is dat bijna het hele dorp. De provincie merkt dat het vragen oproept bij gemeenten, projectontwikkelaars en bewoners. Stilgevallen woningbouwprojecten, zoals bij het Calluna-terrein, zorgen voor enige benauwdheid dat bouwen rond de Veluwe vrijwel onmogelijk wordt.

Michiel Koetsier denkt dat de vrees deels ongegrond is. De strokenregeling introduceert straks voor woningbouw geen extra eisen. Projecten moeten – zoals overal en al eerder – beschikken over een geldige natuurvergunning. De 500-meter zonering maakt het niet strenger.

De stagnatie van het afgelopen jaar komt vooral door tijdelijke, zeer strenge, voorbeschermingsregels die bij de aankondiging van het beleid zijn ingesteld.

De provincie had destijds ook geen idee en moest handelen. Om te voorkomen dat handelen onmogelijk werd zijn die regels – ‘er mag niks’ – ingesteld. Nu men meer weet – en er een aanpak ligt – vervallen ze zodra de definitieve regels in september van kracht worden.

Je kunt als huiseigenaar blijven verbouwen

Voor bestaande woningen geldt dat bewoners gewoon kunnen blijven verbouwen. De provincie stuurde weliswaar circa 80.000 brieven naar bewoners in en rond de stroken maar benadrukt nu dat particuliere verbouwingen nauwelijks effect hebben op de stikstofdepositie.

Verplichte maatregelen voor woningen zijn daarom geschrapt; de inzet ligt op vrijwillige verduurzaming.

‘Defensie mag alles’

De aanpak legt ook bestuurlijke spanningen bloot. Defensie heeft een uitzonderingspositie en kan via de aangekondigde ‘wet op de gereedstelling’ projecten realiseren zonder stikstof te compenseren. Extra uitstoot komt dan terecht bij provincie en Rijk, wat de reductieopgave voor andere sectoren verzwaart.

Gelderland kijkt vooruit naar systeemwijzigingen, zoals doelsturing op basis van metingen in plaats van modellen. Dat lijkt steeds beter te kunnen en dan weet je werkelijk wat er gebeurt in plaats van dat een model als AEDIS iedere mini-mol als een extra verzwaring ziet.

De rekenkundige ondergrens voor zeer kleine deposities wordt onderzocht maar vanwege juridische kwetsbaarheid zijn die op korte termijn nog niet inzetbaar.

Juridische houdbaarheid en feitelijke reductie

Met de versnellingsaanpak kiest Gelderland volgens Koetsier nadrukkelijk voor een koers waarin ‘juridische houdbaarheid en feitelijke reductie’ centraal staan. De provincie zet druk op alle sectoren om bij te dragen, vooral rond de Veluwe.

Op termijn creëert dat ruimte voor vergunningverlening maar nu vraagt het forse offers van bedrijven en zet het woningbouw onder spanning. Het is de bedoeling dat Gedeputeerde Staten, het dagelijks bestuur van de provincie, dit eind januari 2026 vaststelt.

De inzet van de provincie is helder: ‘zonder herstel van de natuur geen ontwikkeling’. Of die aanpak voldoende perspectief biedt – en politiek overeind blijft – zal de komende jaren blijken. Vrijblijvendheid in het stikstofbeleid is wel definitief verdwenen.

Het gaat ver. Ben je nu vergund en heb je oude stookketels in je proces en wil je die niet vervangen? Dan kan je je vergunning kwijt raken.

Voor het Callunaterrein en enkele andere projecten in Ermelo is deze nieuwe insteek goed nieuws. Bouwen mag ‘mits’ aan de voorwaarden voldaan wordt. Gelukkig had zwembad Calluna een stikstofbron van jewelste in huis, het kan zo zijn dat met de sluiting ervan al een significante stikstofreductie gerealiseerd is.

Aan- en afvoerwegen tellen vermoedelijk ook niet mee in de stikstofrekensom. Michiel Koetsier vertelde dat projecten niet door konden gaan omdat een toegangsweg de cijfers omhoog stuwde. Voor zulke werk bereid de provincie maatregelen voor.